De Museumnorm is het kwaliteitskader voor geregistreerde musea in Nederland. De toetsing of een museum voldoet aan de Museumnorm wordt gedaan door het Museumregister Nederland.
Het doel van een museumregistratie is het zichtbaar maken, bewaken en verbeteren van de kwaliteit van de Nederlandse musea ten behoeve van het verantwoord beheer van het museale erfgoed in Nederland. Het vertrouwen dat de samenleving kan hebben in musea als hoeders van het gemeenschappelijk erfgoed is mede gebaseerd op de kwaliteit die musea uitstralen. Onder de kwaliteit van musea verstaat de Museumvereniging de wijze waarop musea werken, de normen en standaarden die ze toepassen en de ervaring van gebruikers en andere belanghebbenden. Voldoet het museum aan alle criteria in de Museumnorm, dan krijgt het museum een vermelding in het Museumregister. De Museumvereniging stelt de Museumnorm als voorwaarde van lidmaatschap.
Vanaf 1 januari 2026 toetst Museumregister Nederland musea op basis van de herijkte Museumnorm 2025. Deze nieuwe versie bouwt voort op de Museumnorm 2020, is gebruiksvriendelijker en sluit aan op de actuele ICOM-museumdefinitie.
-
Het doel van een museumregistratie is het zichtbaar maken, bewaken en verbeteren van de kwaliteit van de Nederlandse musea ten behoeve van het verantwoord beheer van het museale erfgoed in Nederland. Onder de kwaliteit van musea wordt verstaan de wijze waarop musea werken, de normen en standaarden die ze toepassen en de ervaring van gebruikers en andere belanghebbenden. Musea die willen voldoen aan de Museumnorm tonen aan dat zij professioneel verantwoord en duurzaam museaal handelen als het gaat om de drie pijlers die opgenomen zijn in deze norm.
Het is van belang dat musea voordat zij starten met het proces om aan de Museumnorm te voldoen, hun kennis en organisatie op orde hebben. De Museumnorm kan ook gebruikt worden als leidraad voor kwaliteitsontwikkeling en -borging, zonder de toetsing aan te vragen bij het Museumregister Nederland. Het is raadzaam om ter voorbereiding te rade te gaan bij reeds geregistreerde collega-musea om niet het wiel opnieuw uit te hoeven vinden en om vooraf te achterhalen of het museum klaar is voor het registratieproces. Zo niet, dan is het verstandig om het registratieproces voorlopig uit te stellen en eerst te werken aan de eigen professionalisering.
Ter ondersteuning bij registratietoetsen of herijkingen aan de Museumnorm is een kennisbank op de website van Stichting OPEN ingericht met de meest recente hulpmiddelen per normcriterium. Bij vragen kan het museum deze kennisbank raadplegen en contact opnemen met de Museumconsulent van het erfgoedhuis in de regio.
-
De Museumvereniging kent twee soorten lidmaatschappen: ‘leden’ en ‘gelieerde instellingen’. Gelieerde instellingen hebben geen museale collectie in eigendom, maar vervullen wel een museale publieksfunctie. Dit type lidmaatschap was uitgemond in een ‘verzamelcategorie’, met onder meer presentatie-instellingen, archieven, monumenten, kerken, kunsthallen en architectuurcentra. Daarom was het gelieerde lidmaatschap in 2019 on-hold gezet tot er scherper beleid op geformuleerd was. Dit beleid werd geformuleerd door de Adviescommissie Beleid Museumkaart onder leiding van een onafhankelijke voorzitter. In 2023 is het herijkte gelieerde lidmaatschap gepresenteerd en in 2024 geïmplementeerd. De Adviescommissie Beleid Museumkaart adviseerde om een certificerende rol weg te leggen bij het Museumregister voor de typen A en B, en de typen C en D eenduidig aan te sluiten bij de definities uit de type zelf. Het advies is overgenomen en zo worden de gelieerde instellingen type A en B voortaan getoetst middels de Museumnorm. Echter zijn niet alle criteria uit de pijler collectie van toepassing op gelieerde instellingen. Dit staat aangegeven in een voetnoot bij de desbetreffende criteria in de Museumnorm 2025.
-
Nederland kent geen museumwet en de titel ‘museum’ is dan ook niet beschermd. Om toch een standaard te stellen hebben de Nederlandse Museumvereniging en het Landelijk Contact van Museumconsulenten gezamenlijk de Stichting het Nederlands Museumregister opgericht in 1997. De ICOM-museumdefinitie uit 1974 vormde het uitgangspunt van het Museumregister. De Museumvereniging en Museumconsulenten hebben de museumdefinitie destijds vertaald naar negen basiseisen die tezamen een minimumstandaard voor het functioneren van musea vormden: dit informelere document was de voorganger van de Museumnorm.
Tussen 2007-2009 vond een evaluatie van het Museumregister plats. Een efficientieslag en bredere blik waren namelijk noodzakelijk: het huidige register zag niet toe op alle museumfuncties en had weinig aandacht voor educatie en dienstverlening. Daarnaast leek het goed de adviesrol en de toetsende rol niet meer op één plek onder te brengen maar ze onafhankelijk van elkaar te laten functioneren. In 2009 is met steun van OCW de vernieuwing van het register in gang gezet met o.a. als doel om het register te herzien en aan te passen aan de wensen van deze actualiteit, de objectiviteit en transparantie van toetsing te vergroten en de normcriteria te verbreden en verdiepen. Hieruit ontstond de eerste Museumnorm in 2012, welke als vorm vergelijkbaar is met hoe we die nu ook kennen: ICOM-museumdefinitie als basis waaruit gerelateerde kwaliteitscriteria waren geformuleerd. Hierbij gold ook: één normenset voor alle instellingen met invulling op maat.
Adviescommissie herijking Museumnorm
Onder leiding van een onafhankelijke voorzitter boog de Adviescommissie herijking Museumnorm zich over de herijking van de Museumnorm 2020. De Adviescommissie bestond verder uit een secretaris vanuit de Museumvereniging, vijf museumdirecteuren, twee museumconsulenten en twee afgevaardigden van het Museumregister Nederland.
Het resultaat is een relevantere, scherpere en gebruiksvriendelijkere versie van de Museumnorm die goed weergeeft wat een kwalitatief museum is anno 2025. De nieuwe Museumnorm vormt de basis voor de museumregistraties voor de komende paar jaar.
