Bruikleenverkeer

Publicatie | 04 apr 2018

De Museumvereniging heeft bureau SEO Economisch Onderzoek opdracht gegeven om onderzoek te doen naar de ontwikkeling van het bruikleenverkeer tussen musea tussen 2013 en 2016. Op basis van dit onderzoek doen we aanbevelingen aan musea en overheden om het bruikleenverkeer in Nederland te bevorderen.

Waarom een onderzoek?

Het rapport ‘De kunst van beperkt verzekeren?’ is op initiatief van de Museumvereniging tot stand is gekomen om het huidige bruikleenverkeer binnen Nederland in kaart te brengen. Tot op heden was er geen gericht onderzoek over dit onderwerp dat specifiek cijfers opleverde met betrekking tot verzekeringen, schades en tentoonstellingskosten.

Veel musea onderkenden het belang van het onderzoek. Uiteindelijk waren 51 musea bereid en in de gelegenheid om de vragenlijst in te vullen. Daarbij is gekeken naar de impact voor musea, naar capaciteitsdruk en verzekeringskosten en kansen en risico’s van beperkt verzekeren. De indemniteitsregeling voor buitenlandse bruiklenen is ook meegenomen om een beeld te krijgen van de rol die de regeling vervult in het bruikleenverkeer.

Over bruikleenverkeer

Het bruikleenverkeer in Nederland neemt al jaren toe en dat lijkt ons een goede zaak. Een steeds groter en diverser publiek komt in aanraking met de Collectie Nederland. Het toegenomen bruikleenverkeer benadrukt ook de maatschappelijke relevantie van musea in educatief, economisch en politiek opzicht. Effectief bruikleenverkeer is essentieel voor de Collectie Nederland. Bij overheid en publiek leeft de wens om zoveel mogelijk museumschatten te zien en te beleven. Vanuit de verantwoordelijkheid die zowel de musea als de eigenaren hebben voor hun collecties, is het van belang dat er inzicht is in de ontwikkeling, de kansen, de risico’s en de grenzen van het bruikleenverkeer.

De Museumvereniging heeft bureau SEO Economisch Onderzoek opdracht gegeven om onderzoek te doen naar de ontwikkeling van het bruikleenverkeer tussen musea tussen 2013 en 2016. Het onderzoek ligt in het verlengde van het rapport Uitlenen is een kans (2014) en de brochure Slimmer lenen. Uitgangspunten voor bruikleenverkeer in Nederland die in 2016 het licht zag. 

Lucas van Leyden, Laatste Oordeel (1526-27). Collectie Museum De Lakenhal, Leiden. In tijdelijke bruikleen bij het Rijksmuseum Amsterdam. Foto: Olivier Middendorp.

Aanbevelingen aan musea

Op basis van dit onderzoek doen we de volgende aanbevelingen aan musea:

Risico’s, schade en herstel
We moedigen musea aan over te gaan tot beperkt verzekeren, als de collectiestukken dit toelaten. Als meer musea daartoe overgaan, kunnen zij ongeveer de helft van de premie aan verzekeringskosten besparen. Uit het onderzoek blijkt dat nog 95 procent van de musea verzekering tegen totaalverlies als eis hanteren. De mogelijkheid de eis van volledig verzekeren te laten vervallen, geldt voor collecties waarvan overheden eigenaar zijn. Dit kan met een beroep op de Erfgoedwet of de Cultuurconvenanten. Ook waardevermindering hoeft onder Erfgoedwet en cultuurconvenanten niet meer verzekerd te worden. Hierdoor kunnen de verzekeringskosten nog verder omlaag.

Uit het rapport blijkt dat de risico’s van beperkt verzekeren gering zijn. Zo’n 60 procent van de deelnemende musea heeft minstens één keer schade aan inkomende bruikleenobjecten. Veel van de schadegevallen vinden plaats op het eigen museumterrein. Uit het onderzoek blijkt dat de verzekeringskosten gemiddeld 1700 euro per schadegeval zijn en herstelkosten zijn ongeveer 4600 euro. Meestal is daarbij geen sprake van waardevermindering. Het kan een overweging zijn herstelkosten wel te verzekeren. Het verdient aanbeveling dat musea in elk geval een – onderbouwde - inschatting maken van deze risico’s.

Oververzekeren en onbekendheid
Voor een museum dat regelmatig werkt met bruiklenen is genoeg kennis over juridische- en verzekeringszaken van wezenlijk belang. Is deze kennis er niet voldoende bij de medewerkers die betrokken zijn bij inkomende en uitgaande bruiklenen, dan is het advies om meer in kennis en opleiding voor registrars te investeren. Als museum kun je mogelijk veel verzekeringskosten besparen. Uit het rapport blijkt namelijk dat de meeste musea nog een volledige verzekering eisen bij uitgaande bruiklenen. De indruk is ontstaan - ook uit gesprekken met diverse betrokkenen en uit antwoorden van de vragenlijst - dat er beperkte kennis is over juridische en verzekeringszaken bij medewerkers, zoals de registrars. Deze relatieve onbekendheid leidt ook vaak tot onzekerheid en wellicht daardoor tot “oververzekering”.

Standaardisatie en schaalvoordeel
De ervaring, die dit onderzoek ondersteunt, leert dat het voor sommige musea nog mogelijk is hun transportkosten te verlagen door meer informatie-uitwisseling. Standaardisatie van voorwaarden en meerdere offertes voor transport aanvragen kan voor een deel van de musea de benodigde capaciteit voor bruikleenafhandeling verminderen. Enkele musea uit het onderzoek hebben gezegd dat hier geen winst meer voor hen te behalen valt. Voor meer bruikleenadviezen verwijzen wij graag naar de eerder genoemde brochure Slimmer lenen. 

Aanbevelingen aan overheden

Op basis van dit onderzoek doen we de volgende aanbevelingen aan overheden:

Capaciteit en slijtage
Als bij een overheidsorganisatie met een museale collectie de wens leeft door middel van bruikleenverkeer de collectie nog zichtbaarder te maken, dan is het wenselijk daar extra budget voor de administratieve afhandeling beschikbaar voor te stellen. Uiteraard mits aan andere randvoorwaarden zoals het voorkomen van onwenselijke slijtage voldaan is. Bij meerdere musea is de beleving dat zij aan de grenzen van hun capaciteit zijn gekomen voor het verwerken van bruiklenen. Uit het onderzoek blijkt dat de gemiddelde administratieve afhandeling voor uitgaand bruikleenverkeer vier dagen tijd per object kost.

Indemniteitregeling
In het kader van de evaluatie van de indemniteitsregeling is het aan te bevelen dat de rijksoverheid gaat nadenken over de vraag hoe zij de verzekeringskosten, in het bijzonder voor de grotere musea, kan beperken. Sinds 2016 functioneert de indemniteitsregeling in haar huidige vorm. In 2019 evalueert de Rijksoverheid de regeling. Gevraagd naar hun ervaringen met de regeling geeft in dit onderzoek 12 procent van de musea aan dat hun aanvraag niet is gehonoreerd omdat de indemniteit al vergeven was. Hieruit blijkt dat op verschillende momenten in het jaar musea aanlopen tegen het plafond aan te verstrekken indemniteit. De te verzekeren waarde voor buitenlandse bruiklenen was de afgelopen jaren enorm, variërend van 1,6 miljard euro in 2016 tot 3,3 miljard euro in 2012.

We helpen u graag verder

We helpen u graag verder

We helpen u graag verder

We helpen u graag verder

Deel deze publicatie